Dyt.Güneş Gürhan
  • Dyt.Güneş Gürhan posted an update 2 years, 10 months ago

    KADIN HAYATININ DÖNÜM NOKTASI; MENOPOZDA BESLENME
    Kadının yaşam süresince geçirdiği dönemlerden biri olan menopoz normal fizyolojik bir olay olmasına karşın, sağlık dengesinin bozulmasına neden olabilmektedir. Menopoz; Yunanca mens ( ay) ve pause ( durmak ) sözcüklerinden türetilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ise menopozu, overlerin folikül aktivitesini kaybetmesi sonucunda menstruasyonun tamamen sonlanması olarak tanımlamaktadır. Dünyada görülme yaşı ırksal özellikler ve çevresel faktörlerin etkilemediği kabul edilerek 45-55 yaş olarak bildirilmiştir. Ülkemizde yapılan bazı çalışmalar ise menopoz başlangıcının 46-48 yaş aralığında olduğunu göstermiştir ( Kişnişçi ve ark., 1987; Taşkın, 1994).
    Menapoz kadın hayatının dönüm noktasıdır. Kelime olarak son adet anlamına gelse de bu geçişin keskin bir sınırı yoktur, yıllar süren uzun bir süreci kapsamaktadır. Bu dönemde ortaya çıkan östrojen eksikliği, kadınların yaşam kalitesini de düşürmektedir. Erken dönemde bas ağrısı, sıcak basması, ani terleme, çarpıntı, uykusuzluk, yorgunluk gibi semptomlarla neden olabilmektedir. Dikkat kaybı, kas-kemik ağrıları, depresyon, unutkanlık, lipido azalması gibi rahatsızlıkların da ortaya çıkmasını sağlayabilmektedir. Bu semptomları ve rahatsızlıkları minimuma düşürmek için yeterli ve dengeli beslenmeye dikkat etmek gerekmektedir.
    Menopoz için 10 Temel Beslenme Kuralları
    1. Besin Çeşitliliği Sağlanmalı: Menopoz döneminde, ihtiyacımız olan tüm besinleri almak için sağlıklı beslenmeye özen göstermek gerekmektedir. Her öğünde, dört besin grubundaki besinler birlikte (“süt grubu”, “et grubu” -yumurta-kuru baklagiller, “taze meyve ve sebzeler grubu”, “ekmek ve tahıl grubu besinler”) aynı öğünde bireyin gereksinmesine uygun miktarlarda tüketilmelidir.
    2. Vücut Ağırlığı Korunmalı: Menopoz kilo artışının yaygın olduğu bir dönemdir. Androjenik etkiler ile dengesiz vücut yağı dağılımına ve kilo almaya eğilimi artmaktadır.
    Bu durum kalp-damar hastalıklarının artışına, yüksek kolesterol düzeylerine neden olabilmektedir.
    İdeal vücut ağırlığı; beden kütle indeksi (BKİ) formülü ile hesaplanmaktadır. Dünya Sağlık Örgütünün sınıflandırmasına göre bu değerin 18.5-24.9 kg/m2 arasında olması gerekmektedir. BKİ’nin menopoz öncesi 18.5-24.9, menopoz sonrasında 27-28 arasında tutulması diğer sağlık risklerinin azalması açısından (osteoporozis, gögüs kanseri vb.) önemli yeri bulunmaktadır. Bu nedenle menopoz dönemindeki şişman kadınlara boy, fiziksel aktivite ve bedenlerine göre saptanmış ideal kilolarını sağlayacak uygun enerjide beslenme planları düzenlenmelidir.
    3. Yeterli Kalsiyum Alınmalı: Kadınlarda kemik mineral yoğunluğunu korumak için ideal vücut ağırlığının korunması ve kalsiyumdan zengin besinlerin tüketilmesi oldukça önemlidir. Kalsiyum içeriği yüksek olan süt ve süt ürünlerinden (yoğurt, peynir, çökelek vb.) gün içerisinde 2-4 porsiyon tüketilmelidir. Süt ürünleri dışında yeşil yapraklı sebzeler, kurubaklagiller ve pekmez gibi besinlerde kalsiyum bakımından zengindir. Menopozda hormonal değişiklikler ve yetersiz kalsiyum alımı osteoporoza neden olabilmektedir. Osteoporoz, kemik kitlesinde azalma ve kemik dokusunun mikro yapısının bozulmasına bağlı kemik kırılganlığının artmasıyla karakterize çok nedenli ve en sık rastlanan bir iskelet sistemi hastalığıdır. Kalsiyum ihtiyacımızı karşılamak ve osteoporozdan korunmak için gün içerisinde 1200mg kalsiyum alımı gerekmektedir.
    Yapılan çeşitli araştırmalar süt ve süt ürünleri tüketimiyle yeterli kalsiyum alımının ve egzersiz yapmanın osteoporozu azalttığını, kalsiyumdan fakir çay-kahve tüketiminin de tersi yönde osteoporozu artırdığını göstermektedir. (Suzuki et al., 1998; Franceschi, 1996
    4. Yetetli Demir Alımı Sağlanmalı: Menopoz dönemindeki kadınlarda demir tüketimi düşüktür. Vücutta yeteri kadar demir kalmadığı zaman “Demir yetersizliği anemisi” gözlenir. Bu anemiyi önlemek için demirden zengin olan yağsız kırmızı et, kümes hayvanları, balık, yumurta, yeşil yapraklı sebzeler, fındık ve zenginleştirilmiş tahıl ürünlerinden günde 3 porsiyon tüketilmelidir.
    Kadınlarda demir yönünden beslenme durumuna etki eden etmenler bulunmaktadır. Bunlardan biri çayın yapısında bulunan tanen, yemeklerle birlikte alındığında demir emilimini engellemektedir. Bu nedenle aneminin gelişiminde, dolayısıyla demir depolarının azalmasında yemeklerle birlikte sık çay tüketilmesinin engellenmesi gerekmektedir.
    5. Posa Tüketimi Arttırılmalı: Beslenmemizde posa içeriği en yüksek besinler kuru baklagiller, tahıllar ve sebze-meyvelerdir. Günlük posa tüketim miktarı 20-25g olmalıdır. Menopoz döneminde yeterli posa tükemi diyabet, kanser ve koroner kalp hastalığı riskini azaltmakta ve bu hastalıkları olan bireylerde tedavi edici özellik taşımaktadır.
    6. Sebze Ve Meyve Tüketimi Arttırılmalı: Sebze ve meyveler; vitaminler ve minerallerden zengin besin ögeleridir. Menopozda sebze ve meyvelerden zengin bir diyet kalp hastalıkları, bazı kanser türleri ve diyabetten korunmada, hipertansiyonun önlenmesi ve kontrolünde, katarakt ve diğer bazı göz hastalıklarından korunmada önemli etkiye sahiptir. Menopoz ve menopoz sonrası kadınlarda günde 4-5 porsiyon sebze ve meyve tüketilmesi önerilmektedir. Her öğünde ve öğün aralarında farklı bir sebze ve meyve tüketilerek çeşitlilik sağlanmalıdır.
    7. Yüksek Yağlı Besinlerden Uzak Durulmalı: Menopoz sonrası kadınlarda diyetle alınan günlük enerjinin en fazla %30’u yağdan sağlanmalıdır. Ayrıca, bu ihtiyacın en fazla % 7’si doymuş yağlardan (tereyağ, margarin, iç yağ vb.) ve %1’inden azı trans yağ asitlerinden sağlamalıdır. Doymuş yağ ve trans yağ asitlerinin kontrolsüz tüketimi kolesterolü yükseltmekte ve kalp hastalığı riskini arttırmaktadır. Menopoz döneminde sağlıklı beslenme için diyetin kolesterol içeriği günlük 300 mg’ın altında tutulmalıdır.
    8. Sıvı Tüketimi Arttırılmalı: Yeterli sıvı tüketimi; böbrek fonksiyonlarının sürdürülmesini, idrar yolları enfeksiyonlarını, böbrek taşları ve kabızlığın önlenmesi açısından önemlidir. Günde 2500 ml sıvı tüketilmesi gerekmektedir. Gereksinmeyi karşılamak için günde 8-10 bardak su tüketilmesi uygundur. Yaş ilerledikçe ve menopozun etkisiyle susama duyusunda azalmalar olmaktır. Bireyler susamasalar dahi belirli aralıklarla su içmeleri önerilmektedir.
    9. Şeker ve Tuz Tüketimi Azaltılmalı: Tuz ve şeker ikilisinin tüketimi kısıtlanmalı, bu ikilinin meyve-sebze, beyaz et gibi besinleri tüketerek doğal yollarla alımı sağlanmalıdır. Günlük tuz tüketiminin 5 gramın, şeker tüketiminin ise 45 gramın altında olması gerekmektedir. Menopozda özellikle fazla tuz tüketimi vücutta su tutumuna (ödem) neden olmakta ve 9 gramın üzerinde tüketilmesinde osteoporoz için risk faktörü oluşturmaktadır.
    10. Alkol Tüketimi Sınırlandırılmalı: Kontrolsüz alkol kullanımı, şeker hastalığı ve yüksek tansiyon, kalp-damar hastalığı riskinde artışa yol açmaktadır. Özellikle 40 yaşından önce menopoza girmiş bayanlarda kalp-damar hastalığından dolayı ölüm riski her yıl için %5 oranında artmaktadır. Erken menopoz nedeni ne olursa olsun kalp-damar hastalığının oluşumu açısından dikkatli olunmalıdır.

    Dyt.Güneş Gürhan

    _KAYNAKLAR_
    Arısal K. Klimakteryum ve Menopoz, Kadın Hastalıkları. İstanbul Yayınevi. II. Baskı. İstanbul. 117,1986.

    Kişnişçi H.A., Gökşin E., Durukan T. ve ark.Temel Kadın Hastalıkları ve Doğum Bilgisi. Güneş Kitabevi, Ankara. 830-1359,1987.

    Taşkın L. Kadın hastalıkları Hemşireliği, Sistem Ofset, Ankara. 119-128,1994.

    Russel P., Bonnatyne P. Surgical Pathology of The Ovaries. Longman Groupuh Limited. New York. 16-31, 1989.

    Marsh M.S., Whitehead M. I. Menagement of Menapouse. Bulletin. 487: 426,1992.

    Griffing G., Allen S. Estrojen Replacement Therapy At Menopause. Post Graduate Medicine. 96. 71-76, 1994.

    Albertazzi P., Coupland K. Polyunsaturated fatty acids. Is there a role in postmenopausal osteoporosis prevention. Maturitas. 42: 13-22,2000.

    Astrup A., Buemann B., Christensen N.J. ve ark. The Ontribution of Body Composition, Substrates and Hormones to The Variability in Energy Expenditure and Substrate Utilization in Premenopausal Women. J. Clin. Endocrinol. Metab. 74. 279-86, 1992.

    Türkiye İstatistik Yıllığı 1993, T.C. Basbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara, 1993.

    Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi Ankara, T.C. Saglık Bakanlıgı Temel Saglık Hizmetleri Genel Müdürlügü ve H.Ü. Beslenme ve Diyetetik Bölümü Yayını, 58 – 60, 2004.

    Saraçoglu F. Menopoz ve Hormon Replasman Tedavisi, Osteoporoz, Kardiovasküler Hastalıklar, Karbonhidrat Metabolizması ve Kanser Gelisimi vb. Üzerindeki Etkileri. Türkish Journal of Geriatrics (Ankara), 1 (2). 76-88,1988.

    Suzuki T., Yoshida H., Ishizaki T. Epidemiology of osteoporosis: incidence, prevalence and prognosis. Nippon Rinsho, 56:1563-68,1998.

    Franceschi S., Schinella D., Bidoli E., et al. The influence of body size,
    smoking and diet on bone density in pre- and postmenopausal women. Epidemiology,
    7(4):411-4,1994.

    Saraçoglu F. Menopoz ve Hormon Replasman Tedavisi, Osteoporoz, Kardiovasküler Hastalıklar, Karbonhidrat Metabolizması ve Kanser Gelisimi vb. Üzerindeki Etkileri. Türkish Journal of Geriatrics (Ankara), 1 (2). 76-88,1988.

    Baysal A. Demir, Kobalamin. Beslenme, Hatipoglu, 7. Baskı, Ankara, 121-129, 212-218, 1997.

    Monsen E.R. Iron Nutrition and Absorbtion. Dietary Factors Which Impact Iron Bioavailability. J. Am. Diet. Assoc. 88: 786-90, 1988.

    Davles L.S., Holdsworth M.D. Prevention of Osteoporosis A Nutrition / Public Health Concern. November 22-23,1984.